ҚАЗАҚ ЫМ-ИШАРА ТІЛІ МЕН ДАКТИЛЬ ӘЛІПБИІНІҢ ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ӘЛЕУЕТІ
ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БЕРУ ЖӘНЕ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ТӘЖІРИБЕ
Кілт сөздер:
ым-ишара тілі, дактиль әліпбиі, кинетикалық тіл, есту қабілеті бұзылған адамдар, инклюзивті коммуникация, тілдік құқықтар, қазақ ым тіліАңдатпа
Бұл мақалада қазақ тіліндегі ым-ишара тілі мен дактиль әліпбиінің лингвистикалық және әлеуметтік ерекшеліктері қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – ым-ишара тілінің табиғатын, оның кинетикалық тілден айырмашылығын және дактиль әліпбиінің коммуникациялық жүйедегі орнын ғылыми тұрғыдан сипаттау. Мақалада ым-ишара тілінің визуалды кеңістіктегі тілдік жүйе екені, оның грамматикалық құрылымы, лексикалық қоры және синтаксистік ерекшеліктері бар толыққанды тіл екені талданады. Сонымен қатар ым-ишара тілі мен кинетикалық тілдің айырмашылығы салыстырмалы түрде көрсетіліп, олардың функциялық ерекшеліктері анықталады. Зерттеу барысында дактиль әліпбиінің ым-ишара тіліндегі рөлі, яғни дыбыстық тілдің әріптік жүйесін қол қимылдары арқылы бейнелейтін орфографиялық құрал ретіндегі қызметі сипатталады. Мақалада шетел мемлекеттеріндегі ым-ишара тілінің қолданылу тәжірибесі, оны заңнамалық тұрғыдан мойындау үрдістері және инклюзивті білім беру жүйесіндегі маңызы қарастырылған. Сонымен қатар Қазақстандағы есту және сөйлеу қабілеті бұзылған адамдардың ым-ишара тілі мен дактиль әліпбиін қолдану тәжірибесіне талдау жасалады. Зерттеу нәтижесінде қазақ ым тілін ұлттық тілдік жүйе ретінде ғылыми тұрғыдан зерттеу, қазақ тілінің фонетикалық және мәдени ерекшеліктеріне сәйкес дактиль әліпбиін жетілдіру және білім беру мен қоғамдық коммуникация салаларында оның қолданылуын кеңейту қажеттілігі айқындалады.
Әдебиеттер тізімі
1. Stokoe, W. C. (1960). Sign Language Structure: An Outline of the Visual Communication Systems of the American Deaf. Buffalo: Department of Anthropology and Linguistics, University of Buffalo (Studies in Linguistics: Occasional Papers, No. 8).
2. Brentari, D., Goldin Meadow, S. және Coppola, M. (2012). When does a system become phonological? Handshape production in gesturers, signers, and homesigners. Natural Language & Linguistic Theory, 30(1), 1–31. DOI: 10.1007/s11049-011-9145-1
3. World Health Organization. Deafness and hearing loss: Key facts [Электрондық ресурс]. – Geneva: WHO, 2021. – Қолжетімді: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/deafness-and-hearing-loss (қол жеткізілген күні: 04.08.2025).
4. Brentari, D. (Ed.). (2011). Sign Languages. Cambridge University Press. DOI: 10.1017/CBO9780511977691
5. World Health Organization. 1 in 4 people projected to have hearing problems by 2050 [Электрондық ресурс]. — Geneva: WHO, 2021. — Қолжетімді: https://www.who.int/news/item/02-03-2021-who-1-in-4-people-projected-to-have-hearing-problems-by-2050 (қол жеткізілген: 04.08.2025)
6. World Federation of the Deaf. Legal recognition of national sign languages – world map [Электрондық ресурс]. — Geneva: WFD, 2025. — Қолжетімді: https://wfdeaf.org/resources/world-map-legal-recognition-of-national-sign-languages/ (қол жеткізілген: 04.08.2025).
7. Deaf History Europe. (n.d.). Portugal Recognises Portuguese Sign Language (LGP) in its Constitution (1997). Retrieved August 2025, from https://deafhistory.eu/index.php/component/zoo/item/portugal-recognises-portuguese-sign-language-lgp-in-its-constitution-1997
8. World Federation of the Deaf. (n.d.). Legal Recognition of National Sign Languages. Retrieved from https://wfdeaf.org/our-work/focus-areas/sign-language-rights/
9. Deaf History Europe. (n.d.). Lithuania Recognises Lithuanian Sign Language (1995). Retrieved from
10. pmc.ncbi.nlm.nih.govwfdeaf.org
11. Kazakh Sign Language. (2024). Wikipedia, the free encyclopedia. Retrieved August 5, 2025, from https://en.wikipedia.org/wiki/Kazakh_Sign_Language
12. Sign language in Kazakhstan: How dactyl alphabet was created and how it is being developed [Электрондық ресурс] // Tengrinews.kz. – 2022. – 13 шілде. – Қолжетімділік режимі: https://en.tengrinews.kz/show_and_style/sign-language-kazakhstan-how-dactyl-alphabet-created-how-470208/ (қол жеткізілген күні: 05.08.2025).
13. Курсив Media. Special schools and universities in Kazakhstan are training teachers for students with hearing impairments [Электрондық ресурс]. – Режим доступа: https://kursiv.media/en/2023/04/24/education-for-deaf-in-kazakhstan/ (қол жеткізілген күні: 05.08.2025).
14. QAZAQ SIGN LANGUAGE: Bridging Communication Barriers [Электрондық ресурс]. – Назарбаев Университеті, 2024. – Режим доступа: https://nur.nu.edu.kz/handle/123456789/7678 (қол жеткізілген күні: 05.08.2025).
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Асель Болатовна Толеуова, Айнур Болаткызы Толеу (Автор)
Бұл жұмыс Creative Commons атрибуты бойынша лицензияланған. 4.0 Халықаралық лицензия.
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution 4.0 International License халықаралық лицензиясы бойынша қолжетімді.
