ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ ҚҰРАЛДАРЫ АРҚЫЛЫ ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ЖҮЙЕСІН АУДАРУ: ТӘЖІРИБЕ ЖӘНЕ СЫНАУ

Аңдатпа

Үлкен тілдік модельдер мен нейрондық машиналық аударма архитектураларының қарқынды дамуы лингвистикалық жұмыс процестерін автоматтандыруға қатысты үлкен оптимизм тудырды. Оптимизмді бейсызық жұрнақтар қазақ тілі секілді морфологиялық жағынан бай, жалғамалы (агглютинативті) жүйелерге қолдану барысында қатаң эмпирикалық тексеруден өткізу талап етіледі. Мақаланың зерттеу мақсаты кеңінен қолданылатын ChatGPT (GPT-4), Google Translate, DeepL үш аударма құралдардың көркем әдебиеттегі морфологиялық және стилистикалық реңктерін өңдеу қабілеттерін бағалау және аударма дефектілерінің құрылымдық этиологиясын анықтау. Зерттеудің бағалау жүйесін құруда Мұхтар Мағауин мен Шерхан Мұртазаның канондық прозаларының сөз құрамындағы морфемалардың жоғары арақатынасы және мәдени маркерленген лексикалық тереңдігімен ерекшеленетін төрт мәтіндік үзінді іріктеліп талқыланады. Базалық архитектуралық мүмкіндіктерді оқшаулау мақсатында әрбір мәтін нөлдік іріктеу әдісімен енгізілді. Алынған нәтижелер морфологиялық, семантикалық, синтаксистік және прагматикалық-стилистикалық өлшемдерді қамтитын төрт деңгейлі филологиялық қателер таксономиясы бойынша талданады. Эмпирикалық нәтижелер құралдардың архитектуралық құзыреттілігінің айқын иерархиясын айқындайды. ChatGPT дауыстылар мен етістіктердің қосарлануы сияқты тілге тән риторикалық тәсілдерге сезімталдық танытып, жоғары мәнмәтіндік модельдеу қабілетін көрсетеді. Google Translate құралы маңызды семантикалық инверсияларды, құрылымдық қателерді және транслитерацияланған жалқы есімдердің қате сегментациясын көрсететінін байқатады. DeepL синтаксистік тұрғыдан дұрыс аударма жасағанымен, бірақ мәтіннің мәдени және идиомалық тереңдігін үнемі әлсіретіп отырады. Мақаланың теориялық маңыздылығы үндіеуропалық құрылымдарға оңтайландырылғанын атап өтіп, жеткілікті түрде ескерілмейтін түркі тілдеріне аударма жасау қателері кездесетінін көрсету. Тәжірибелік маңыздылығы цифрландыру бастамалары үшін нақты әлеуметтік-лингвистикалық тәуекел тудырады және бұл процеске адамның тікелей қатысуын қамтамасыз ету қажеттілігін негіздейді. Зерттеу барысында автоматтандырылған аударма жүйелеріндегі токенизация стратегияларын жетілдіру және соған филологтардың құрылымдық тұрғыдан белсенді қатысуы міндетті екені туралы қорытынды жасалады.